sábado, 21 de novembro de 2026

O ARRAIANO FERRÍN E VILAFRANCA. In memoriam.

 

Para Ferrín Vilafranca, en gran medida, era en esencia o Bierzo. Onte no seu velorio un ramo cumprido de caraveis vermellos vido desde a vila natal de Sarmiento ata Vigo, pousou a carón dunha coroa de flores brancas do Faro de Vigo, o xornal que albergou muitas das súas crónicas e lembraba ao Bierzo ao pé do cadaleito do enorme autor que tantas veces, sempre cun compromiso firme,  nos visitou con agarimo.  Onte, como non, viñeron á nosa memoria as crónicas agarimosas e entusiastas da viaxe ao Bierzo daquel 28 de decembro do ano 1996. Só un escritor maxistral como Ferro (así o nomean con cariño os seus amigos), é capaz de verter o seu saber en poucas palabras cheas de xenerosas certezas sentenciosas e eruditas coma estas que alguén dixera: “Galicia é en si mesma un arriscado problema fronteirizo”, porque para el “se o Bierzo existe, cousa que teñen que decidir maioritariamente os bercianos, haberá que concederlle unha entidade binacional, bicultural; ou mesmo un estatuto de pluralidade se se ten en conta que o Bierzo non galego case xa non é leonés e está profundamente castelanizado”. Por suposto que para el o Bierzo, en parte, era  Galicia. “Sentimos a muiñeira cantar ao compás do rumor do Burbia”.


Sempre nas súas categóricas afirmaciois, consciente da importancia do tema, procuraba a comuñón cos bercianos. Aquel ano 96 ademais dos gaiteiros da Escola de Gaitas, sen deixar de saborear con pracer nun día frío un bon botelo, acompañado daquel vello viño Padorniña na rúa de Arén, soubo “arrincar” de Toño Balboa, historiador cacabelense e amigo, nunha especie de contubernio singularmente significativo e transcendente un pacto para a publicación dos Cartularios do mosteiro berciano de Carracedo, un dos piares máis contundentes e sólidos da presenza do galego escrito a partir do século XIII nestas terras e a edición crítica dos Ensayos poéticos en dialecto berciano de Antonio Fernández Morales para situalos no posto de honra que lle pertence na historia da literatura galega do XIX.  Ambos proxectos viron a luz para ledicia de propios e estraños. Os Cartularios en dous tomos editados no 1997 e 1999 e os 8000 versos de Morales no ano 2003. 


  Do carácter integrador e xeneroso, da concomitancia cos bercianos de Ferrín xa uns anos antes lembraba aló polo ano 90 as palabras do poeta e narrador vilafranquino Antonio Pereira: “Na ferretería do meu pai, en Vilafranca, aprendín o galego cando os labregos enchían as rúas o día de feira co rumor dos zocos” para reivindicar coa firmeza que o definía que na actual provincia de León, e en territorios do belísimo val que sempre coñecemos e coñeceremos como Bierzo, existen amplos territorios e miles de persoas que falan galego. Que falan galego, con moita frecuencia, envergoñándose de falar galego: talmente  como se de galegos que de aquén da raia administrativa se tratase. Que son herdeiros da mesma cultura agraria ancestral que os galegos colindantes polo Oeste das provincias de Lugo e Ourense.  


Fagamos memoria nosoutros agora da súa presenza como disertador aló polo mes de maio do 2002, na cerimonia na honra do Pai das Letras, nado na Rúa da Auga, perto do Socubo en Vilafranca, ao pé do Burbia, na primavera de 1695. Perucho, de pai pontevedrés, pero seguramente de mai berciana, tomara boa nota da vergoña (esa mesma que Ferrín dixo sentían bercianos e galegos de hoxe) e quixo desterrar dos prexuízos que sufría a lingua que mamara xa daquela. O estudo e intervención memorables sobre O Coloquio, a obra literaria de Sarmiento, no Teatro da nosa vila ante o plenario da Academia Galega e o mesmo presidente da Xunta,  principiaba dicindo, de novo coa súa sinalada concorrencia e empatía: 

Gustaría de adicar estas cativas palabras a unha muller, Marisa Cela, en quen abrazo todas as mulleres e varóns que ao longo dos séculos foron conservando con fidelidade o noso idioma no amado País do Bierzo.  

Sorprendeunos tanto o cariño como a destreza que amosou neste traballo tan aguzado, acertado e preciso, lectura que recomendamos efusivamente como referencial que é á hora de achegarse á figura do frade bieito galaico-berciano. 


Na prensa escrita, ese mesmo ano no Faro de Vigo, Ferrín afirmara con ironía e contundencia, consciente da polémica lonxeva que arredor do lugar de nacemento de Sarmiento existía, “supoño eu que Sarmiento non nacería no Bierzo por azar”. Contrariaba así criticamente tantas e tantas ocasiois nas que investigadores e estudosos insistían no azaroso e ata fortuíto lugar do nacemento do erudito.  Pero as atinadas palabras de Ferrín continuaban logo argumentando: 

O apelido materno de Balboa, é moito da onomástica do País, onde existe o concello de Balboa. Realmente, a aldea da nai, Dona Clara Balboa (Perros, freguesía de Pascais, Terra de Samos) áchase máis ou menos na segunda noitada do Camiño de Santiago, a seguir de Vilafranca. E de ser certo, como parece, que os pais de Sarmiento casaron na vila na que se vai xuntar a nosa Academia, paréceme cousa rara que a proxenitora do homenaxeado non tivese familia moi próxima radicada no Bierzo Occidental.   

Afortunadamente, a falta da acta bautismal desaparecida, en 2018 para corroborar as algo máis que claras intuiciois do noso autor, apareceron documentos que certifican a Vilafranca como vila natal de Martín Sarmiento.


Nunha crónica periodística recuperada polo tamén galaico berciano de Lago de Carucedo, Paco Macías, nunha vívida e intensa selección de textos de autoría ferriniana, podemos viaxar da súa mao polas terras arraianas da eterna Gallaecia. Nunha delas o noso querido Ferro deixou dito con certa euforia:

 Por primeira vez na nosa historia a Corporación que presidira Murguía e que foi fundada para defensa da nosa lingua sae da Coruña para se constituír fóra da liña administrativa dalgunha das provincias debuxadas polo liberalismo decimonónico coa intencion de abolir Galicia. A Academia vai reunirse no Bierzo Occidental, tan de fala e cultura galega coma o Val Miñor ou a Limia... a véspera do 17. De maio, se non hai incomenente, durmiremos, coma sempre que imos aló, no Hostal Méndez e ouviremos cantar o Burbia e o Valvarce entre soños, se cadra tamén o reiseñor que dicía sentir Cunqueiro cando caía naquela vila para papar o galo do monte que cazaban os seus amigos nos Ancares. A memoria de Ramón González-Alegre e Bálgoma virá ao noso encontro... 


  Certamente a sombra de Ramón González-Alegre acompañouno sempre nas súas viaxes ao Bierzo, fosen esas viaxes reais ou fosen simples evocaciois que seguramente facía con frecuencia desde a súa casa na rúa das Camelias de Vigo.  De Ramón, del que fora “o seu primeiro editor” quixo falar en Vilafranca nas IV Xornadas da Cultura e Lingua Galegas no Bierzo organizadas pola Escola de Gaitas no ano 1996 ao consideralo autor referencial no século XX neses tempos da ditadura difíciles para a lingua e, por suposto, para o galego do Bierzo. Fíxoo anos máis tarde noutra ocasión, tamén no Teatro Vilafranquino, no que o Instituto de Estudios Bercianos coa familia de González-Alegre levaron a cabo as Xornadas de Autor o 14 de abril do 2013.  


 Non sería a última ocasión na que pisou as terras bercianas. Se non me trabuco foi no ano 2017 esa derradeira vez na que se desprazou ao Bierzo para sorprendernos novamente cunha disertación sobre o comandante Fernández Morales. Foi con motivo do seu bicentenario e acudiu a Cacabelos para recitar e louvar ao cantor do Bierzo e en particular os versos do poema A caza maior.   Precisamente viaxaría virtualmente ao Bierzo sen estar nel nun curioso convite con Ferrín en Compostela, para festexar co editor de Positivas, berciano como xa dixen,  a publicación de Arraiano entre arraianos (2017). Despois de comer unha magnífica cabra asada soaron os versos de Morales na voz de Anxo Angueira e soaron as gaitas de Vilafranca, como tamén o fixeron na homenaxe imborrable e alegre que recibiría no 2020 na Casa de Rosalía, na derradeira vez que escoitou en directo as muliñeiras bercianas.   Finalmente, non o podemos esquecer tampouco, estivo no Bierzo de xeito virtual nunha gravación audiovisual realizada para a ocasión por Quique Costas e proxectada no teatro de Vilafranca nunha data mui relevante para o galego do Bierzo como foi o 12 de outubro de 2019 con motivo da presentación do emblemático libro de J.C. Mestre 200 gramos de patacas tristes.



Puido ser a intuición, non o sei, talvez a simple casualidade que logo toma corpo de augurio e néboa mesta somatizando as cousas do día a día. Mais o pasado día 2, Día de Defuntos, na aula de Lingua Galega lemos un relato temperá do afamado Xosé Luis Méndez Ferrín, titulado O Avellón (1954). Trátase dun relato funerario que describe literariamente un ritual antigo hoxe desaparecido de como a aldea despide a un veciño morto imitando o son dos abellóns cuando voan. Onte 19 de novembro as avelaíñas escuras visitáronme de madrugada sen eu o querer traendo a mala nova da morte do excelso autor, meu querido Ferrín. Galicia segue sendo ese país de fronteiras, tamén das dos mortos no que viviu, da que tanto escudriñou e preocupou reivindicando a liberdade para o seu pobo.


  Fun a Vigo,  arredor do cadaleito de Ferrín innumerables eran as persoas que ateigaban o espazo,  eramos a enorme aldea que foi quen de construír unha personalidade enorme e inmensa coma a súa. Eiquí convocadas para xirar incansablemente ao seu redor por derradeira vez en asemblea funeraria de honra e señardade cara el. Emitimos desde o fondo amargo das nosas gorxas todos os presentes ese son cerimonial característico na súa memoria. Tanto é o fervor que acudían a unirse ao zunido continuo que rodea a caixa desde os cuatro puntos cardinais da Gallaecia eterna, ríos de xentes vivas e, mesmo, entes animados pola memoria dos concorrentes, ata se sumaron eilí as almas esvaídas dos espíritos dos mortos ceibes e insignes, daqueles que, coma el,  non serán esquecidos facilmente. Aproveitábanse de que no mes de Defuntos contan que a porta entre os dous mundos, a dos que morreron e a dos que vivimos, permanece aberta, non hai fronteiras porque en ocasiois coma esta, adoitan vir, aínda que non se vexan, e seguen presentes máis aló da memoria de todos nós.  

 Estaban xa eilí, como é natural, os familiares,  Moncha, a Ghuanicacha marinense, compañeira agradecida, hoxe tan triste como cordial de seu, e Oriana, a amada filla poeta, a pequena, que logo daría as grazas no nome da familia aos asistentes. Chegaron primeiro tamén os veciños os máis próximos, residentes e vigueses amigos e xentes proletarias dos barrios populosos da cidade enteira. Da universidade achegouse axiña Quique Costas, falaba con Fernando Ramallo de textos,  corvos, figueiras e fouces de ouro cuando unha chea vida desde a Casa da Matanza, a de Padrón, acompañaba a Anxo Angueira. Sen dúbida traían con eles á mesma sombra de Rosalía, unha das primeiras sombras que se sabían convocadas para o ritual fúnebre...

 

Vexo un paxaro mouro de silencio

a correr coma un río ao meu alcontro.

E sinto horror da morte túa...


  De Rianxo Axeitos, e de Cambados no Salnés Paco Fernández Rei. Sóubose que xa estiveran antes os académicos de número da Coruña, presidentes e ex-presidentes da Academia e, da mao dos vivos, presentáranse tamén aqueles outros xa falecidos... Faise difícil seguir xirando sen dificultade porque non faltaron os seus compatriotas de Vilanova dos Infantes e de Celanova, que avisaron, como non, aos celanoveses de Castromao e a Celso Emilio Ferreiro, que se atreveu a comentarllo ao mesmo Curros.  A Pondal, que reside en Ponteceso invitárao Novoneyra, courelao que veu da mao do seu fillo vivo de nome Uxío. Desde a redacción do Faro de Vigo, coma se fose Merlín, soubo chegar o mesmo Cunqueiro baixo un paraugas aberto que rezaba Mondoñedo.  Desde o Ourense de Otero Pedrayo, e desde a Compostela combativa de vello, X. M. Beiras que, coma quen di, acababa de partir, mais volveu a carón do camarada, do Ferro amigo, viña da mao do seu querido compañeiro Miguel Anxo Fernán Vello, afincado en Carballo, tristemente compunxido. Alba Nogueira trouxo ao seu pai, Camilo. Asistiu o grupo Brais Pinto ao completo:  Herminio Barreiro, Bautista Álvarez, Alexandre Cribeiro, Reimundo Patiño, Bernardino Graña e Xosé Fernández Ferreiro. Coido cos trouxo, non o sei de certo, Ramón Lorenzo. Tamén estivo Manuel María, desde a Terra Cha, apurou o seu paso sen pés para que garantir no Alén unha boa acollida ao Ferro, a disidencia intelectual e comprometida co progreso deste e de todos os tempos.   Quixen imaxinar, porque a vida precisa dos soños  que viñeran dalgún xeito desde o Bierzo tamén os que non puideron de feito facelo, porque cos seus corazois o fixeran. Como non, os dous Pacos, o Macías, o de Positivas que estaba no Lago ao pé das Médulas e Paco Martínez Velasco, latinista que habita so o verdadeitro Monte Medulio onde arrinca a Serra da Lastra. Ademais doutros vivos que viaxarían de grado de o poder facer, arraianos entre arraianos: Os gaiteiros e gaiteiras desa Vilafranca galaica que evoca Mestre, o poeta que, sen dúbida, de estar eiquí traería nas súas maos o seu segundo poemario en lingua galega cunha dedicatoria a Ferrín  e uns versos escritos coa urxencia por Gamoneda, estes en castelán e dedicados a quen coñeceu e admirou en vida.  A carón de Eduardo Pereira, viaxaría co seu tío morto, de non estar na Alemaña, a sombra narrativa doutro contador de contos e poeta berciano, Antonio Pereira, que tampouco vén só, fui buscar a Ramón González-Alegre.  Únense animosos á comitiva de vivos arraianos como Gaspar Méndez da Veiga de Valcarce, das Portelas de Zamora, Felipe Lubián e Carlos Aenlle da franxa galego falante do Eo-Navia, ademais dos mortos, Domingos Frades do Val do Ellas de Estremadura. Vivos tamén Ricardo López Témez de Ponferrada e o historiador José Antonio Balboa, quen se encargou de informar ao brigadier falecido en Cacabelos, Fernández Morales, para que viñese tamén ata Vigo. Pareceume ver por un intre a Castelao nun recuncho humilde como tomaba un apuntamento sobre un papel para esbozar un debuxo, ou quizá un retrato colectivo lembrándose daquela comitiva que el convocara na Alba de Gloria. Talvez o propio Padre Sarmiento estaba entre os asistentes, de certo gustaríalle estar presente, agradecido polas palabras que Ferrín lle dedicou.  


A pesar de estarmos tanta xente arredor do seu cadaleito, a pesar do son incansable do zunzún sonoro, a ausencia era tremenda, a sensación de baleiro enorme. Tanto que foi capaz de silenciar totalmente o lugar para converter o son do abellón noutra cousa. O zunido paseniño transformouse timidamente nunha melodía proletaria que foi tomando corpo universal e planetaria:

En pé os escravos da terra,

en pé os que non teñen pan,

a nosa razón forte  berra

viva a internacional...

Axuntémonos todos é a loita final...   

 A cantiga revolucionaria ecoou mesmo nas beiras afastadas do río Burbia e do río Cúa, estamos seguros. Mais a ausencia lévame a imaxe mesma que eu gardo de Ferrín ao pé da tumba de Morales, na Edrada en Cacabelos baixo os cipreses altivos, tremendo co calofrío do tempo a pesar de ser vrao,  momento que non volverá e no que falaba de corazón Ferrín de Morales con admiración como autor fundacional da literatura galega, pero conmovido ante a humilde lápida do cantor do galego do Bierzo.


 No tanatorio unha interminable compaña de persoas que me é imposible nomear,  incapaz das lembrar a todas. As escritoras e amigas, acompañan a Oriana, a súa filla, e a Moncha, súa compañeira, nunha roda feminina, a máis próxima ao cadaleito e emocionada. Anxo Angueira, cal patrucio da aldea detén a roda amiga que xirou incesante arredor do féretro para ler unhas palabras de despedida, palabras do propio Ferro. Chus Pato a seguir recita uns versos xusto antes de ser Oriana a que fale aos presentes e despida ao seu pai con palabras do seu mesmo pai. Unha cita breve, sentida e sinxela, unha invitación afable a amar a lectura, a aventura e a vida. 


As Cen Vilafrancas /35 

Héctor M. Silveiro Fernández, membro correspondente polo Bierzo da Real Academia Galega.


No Bierzo Diario




luns, 9 de marzo de 2026

O DÍA DO GALEGO DO BIERZO 2026 EN CACABELOS




 Hoxe celebramos en Cacabelos o Día do Galego do Bierzo realizando dous encontros con escolares do Programa de Promoción desta lingua nos centros de ensino da comarca. 

FAUNA E FLORA DO BIERZO CO ALUMNADO DE SECUNDARIA 

    Sara Rodríguez, autora do Dicionario do Galego do Bierzo e Alfonso Fernández, alcalde de Carucedo, veterinario e especialista en Paxaros da Comarca dirixiron un pequeno obradoiro sobre o léxico da flora e da fauna dos nosa comarca, que precisan do coidado e atención semellante ao que necesita a nosa fala, ante os perigos que  tanto os incendios nos montes como a desmemoria nas persoas poidan provocar.

    Comezou unha disertación cargada de experiencia e de sabias consellas de Alfonso Fernández que sendo un nino observador atento da natureza e das aves, en particular, comezou a coñecer as especiaes de aves propias da comarca.  Alfonso foi explicando con imaxes detalladas de cada paxaro citado  (arredor de 200 aves) como se adentrou no mundo dos paxaros e como foi recoñecendo os sons dos seus cantos, os hábitos e lugares habituais de  estacia e de cría, os tempos que pasan entre nós as aves migratorias que, por exemplo, adoitan ou acostumaban a pasar no Lago de Carucedo (pois os hábitos, van cambiando co paso dos anos). Reflexiois e características sobre aves acuáticas, paxaros dos campos, aguias e  tamén das aves da noite. A papuxa das amoras (que  non emigra),  a carriza que xa se ve menos que antes, os costumes de ocupacion dos cuquelos, o canto das oropéndolas entre os chopos, ou o dos picos, o fermoso canto dos reiseñores ou dos cochorros (todos eles perfectamente reproducidos en directo polo conferenciante para a sorpresa dos asistentes, alumnado dos IES. de Vilafranca e Cacabelos que coas súas profesoras Teresa e Débora souberon da melodiosa cantiga do malvis, ou de como aos voitres lles chamaban os pastores as aves do lobo porque estaban voando sempre por riba á espera e previo ataque do mamífero depredador aos rabaños de ovellas. 

    A seguir Sara tomou a palabra para interactuar cunha presentación tamén cargada de fotos e nomes nun diálogo cos rapaces e rapazas para saber que nomes coñecían e cales non dos animais salvaxes e dos domésticos, da flora tamén, tanto de árbores frondosas e fruiteiras, de arbustos e de herbáceas de distinta índole. Sara apuntaba as diversas e variadas formas de nomear  aos cochos ou as colebras, as dificultades para diferenciar para os falantes un carballo dun rebolo, ou de atoparlle outro nome ao negrillo entre os habitantes do Bierzo. Na segunda edición do seu Dicionario que axiña estará editada veremos como os campos semánticos dos animais e das plantas serán claramente ampliados, un labor difícil e complexo que ea está abordando. Sesiois como as de hoxe permiten ao alumnado ir afondando dun xeito divertido e distinto na riqueza léxica que é algo que caracteriza a nosa fala. 


Alfonso Fernández e Sara Rodríguez autores das chalas para Secundaria 

 Un vídeo dos paxaros https://fb.watch/FNAoqZYjlR/


ENTREGA  DOS VI PREMIOS FERNÁNDEZ MORALES 

    Os gañadores dos distintos centros de Primaria onde se imparte o Programa de Promoción do Galego do Bierzo, recibiron das maos das autoridades presentes dos Concellos que apoian as XVIII Xornadas Martín Sarmiento, o anfitrión Cacabelos, Corullón e Carucedo, Vilafranca, o Consello Comarcal representado polo seu Presidente Olegario Ramón, as entidades culturais Instituto de Estudios Bercianos, Edicións Positivas, o Instituto Leonés de Cultura e o Deputado Provincial de Cultura, a Inspección Educativa Provincial de León, a Secretaría da Lingua Xunta de Galicia representada por Valentín García e a representante da Consellaría de Educación de Junta de Castela e León, Melina Rellán Barreiro.


Os alumnos/as premiados co VI Premio Morales

Intervención do Deputado Provincial de Cultura de León




O OBRADOIRO DOS SONS DO BOSQUE  co cantautor ecoloxista berciano José Ángel Rodríguez  

    Dirixido aos máis pequenos trátase dunha inmersión a través da música e dos sons que podemos escuitar nos nosos montes de paxaros tan curiosos como o cuquelo ou a aguia, os paporubios ou os corvos, aves diurnas,  ou a curuxa e a avelaiona ou o moucho, aves da noite.  O perigo dos lumes, a forza da natureza e a necesaria conciencia que desde a nenez debe ir medrando para entender a conexión que debe haber entre os seres humanos e a fauna e a flora que nos rodean conformando a paisaxe que nos transfire identidade, paisaxe que ten tamén sons e son referentes que debemos cuidar como parte esencial da nosa cultura. A ecocultura na que a lingua é un deses aspectos que precisamos conservar. 





José Ángel Rodríguez presentando o Obradoiro dos sons do noso bosque


A MESA DE TRABALLO: 

PREPARANDO UN XXV ANIVERSARIO DA POSTA EN MARCHA DO PROGRAMA DE PROMOCIóN DO GALEGO NO BIERZO.   

    Fixose unha valoración do incremento na matrícula do alunado de galego (inclúense os do Colexio de Primaria de Lubián (Zamora) e a Escola Oficial de Idiomas de Ponferrada 1207, no presente curso, (o curso pasado eran 1179). Tanto Valentín García como Melina Rellán Barreiro, da D. General de Planificación, Ordenación y Equidad Educativa. Fíxose fincapé tamén no incremento de prazas para a excursión anual a Galicia. Logo de revisar o decálogo de propostas de mellora que para o XXV aniversario do Programa se propuxo xa o curso pasado a Comision Cultural Martín Sarmiento invita a abordar aspectos que significan un obstáculo para o desenvolvemento natural de dito Programa. A resposta de ambas administraciois é semellante. Tras repasar punto por punto o decálogo entenden que resulta moi difícil abordar desde a Comision de Seguimento (a esta Comisión asiste con voz, pero sen voto o Consello Comarcal, que na última reunión tida reclamou a ampliación da publicidade do Programa nos centros de ensino bercianos, incrementar as prazas que se outorgan para actividades para o alumnado de galego e posibilitar intercambios con centros galego e bercianos, cambios que precisan de cuestionamento da normativa establecida, por exemplo, con respecto á autonomñia dos propios centros ao falar do caso de ampliación de centros que oferten a lingua galega. Algo semellante ocorre coas clases de galego fóra do horario lectivo oficial  para o alumnado de Bacharelato dos IES do Bierzo onde se imparte.  O debate derivou cara a poñer en marcha iniciativas que vaian máis aló dos centros educativos, para o que se animaba aos concellos presentes e ao propio Consello Comarcal a abordar ofertas de espazos onde o uso do galego sexa o fío condutor de iniciativas de carácter cultural tipo Club lecturas, Xornadas de proxecciois de cinema en galego, etc... Acordouse estudar unha proposta para os concellos presentes que recibirían a iniciativa encantados.. 



MARTÍN SARMIENTO, O PRIMEIRO NATURALISTA

 


Unha vez mais celebramos en Vilafranca, a súa vila natal, o día do seu nacemento  coa convocatoria das XVIII Xornadas Martín Sarmiento  que este ano tivo como acto inaugural o pasado sábado 7 ás 19 horas no Teatro Enrique Gil  unha magnífica e esperada presentación do libro Martín Sarmiento, o primeiro naturalista doinvestigador e divulgador Rafael López Loureiro.  Acompañaron ao autor, Héctor Silveiro, coordinador das Xornadas e Paco Macías, de Edicións Positivas que fixo unha breve alocución a modo de limiar do acto.  

O primeiro que fixo o autor invitado foi ler unha páxina na que se viña dando unha idea da dimension intelectual e ideolóxica da figura de Sarmiento e de como era un pensamento adiantado e claramente raro e singular a España de 1700. 

Constatamos axiña como  Rafael  López Loureiro era un entusiasta convencido e documentado  da figura do noso ilustre conveciño. Un coñecedor das facetas lingüísticas (as máis divulgadas e estudadas do Pai Sarmiento) das súas múltiples derivas como erudito contemporáneo de Feijoo, da amizadae que ambos mantiñan e de como o bieito contribuiu de feito á publicacion no século XVIII do Teatro Crítico Universal do seu mestre, da súa defensa posterior e da súa negativa definitiva a volver editar nada.  Pero destacou como a prolífica obra sarmentiana está aínda na súa grande parte inédita e permanece no esquecemento, sendo a día de hoxe unha fonte segura para abordar campos de tanto interese como son a Zooloxía, a Xeografía, a Historia, a Etnografía e, por suposto, a Botánica. 

Rafael López Loureiro describiu esta dimensión como naturalista, de feito foi o promotor do Día do Naturalismo en Galicia, o día 9 de marzo na honra do que segundo o seu nome de pía era Pedro Xosé, coñecido familiarmente como Perucho. Falou e ilustrou o interese científico polo mundo natural desde fauna propia como o lince ( O noso Sarmiento atesouraba na cela esa biblio e todo tipo de animais disecados, microscopios, un voitre disecado pendurado do teito, coleccións mineralóxicas, un... herbario e ata un lince disecado. Cando o trouxeron, o seu adorable gato escapou e non entrou alí en catro días)o flamengo, desde os atúns ata o xa extinto e curioso asno cebral. Falounos da cela do noso ilustrado en Madrid, da inmensa biblioteca (cuxo catálogo vai ser editado da mao de Rafael López Loureiro) polo Consello da Cultura Galega no Proxecto Sarmiento. Dos tratados da carqueixa (máis coñecidos) detallando varias anécdotas sobre como se foi espallando o seu uso pola corte grazas a certas amizades notables do frade sabio. Tamén falou dalgún tratado de botánica de plantas como a que provocou a edición deste libro (a Fragaria Vesca) da que foi o seu introdutor en España. e outros máis descoñecidos e sorprendentes dos que gardamos confidencial silencio para quen se achegue á obra divulgadora de Rafael ao que tamén se lle pode seguir na rede no blogue Ao noroeste do Noroeste.

O  investigador cedeirense, ademais de anunciar a edición dun dos tratados máis emblemáticos da obra botánica de Sarmiento, o tratado da Seixebra,   loquaz e apaixonado fixo unha lectura final na que agradeceu ser recibido nesta vila onde el séntese coma na casa desde que veu e participou da tradicional Festa dos Maios, estan foron as súas o palabras de peche:

."..moi agradecido por andares preocupados coas miñas ausencias. Razóns pra os vosos temores non vos faltarían, pero a verdade, a grata verdade, e que servidor de vez en cando tómase cumprida ausencia deste espazo e dá en andar trafegando noutras latitudes e lonxitudes que ocasionalmente me despistan das estreitas e estimadas lindes do meu pequeno mundo e obríganme a deixar pra mellor ocasión abrir esta fiestra de palabras e imaxes, ao andar paseándome xa dixen, por outras xeografías e tempos. Pode que percurando un boullón de augas en Sanandrés de Teixido no ano 1939, os maios da miña benquerida Vilafranca, as orquídeas da Enciña da Lastra ou os insultos do inglés as costás galegas no século XVIII, sen deixar de repasar as causas do devastador esquilmo histórico das ostreiras galegas e claro está a permanente visita de conversa coa obra do meu admirado Martín Sarmiento."





Rafael López Loureiro presentou o día 9 en Compostela unha obra inédita de Sarmiento.

O tratado da seixebra 

martes, 10 de febreiro de 2026

XVIII XORNADAS MARTÍN SARMIENTO (2026)



AS XVIII XORNADAS MARTÍN SARMIENTO ENTRE  VILAFRANCA E CACABELOS

A presente edición das Xornadas Martín Sarmiento percorrerán dous espazos tradicionais nesta celebración do galego do Bierzo, cun fío condutor ligado á natureza dos nosos montes tan maltratada no pasado vrao a causa do lume. Vilafranca o sábado 7 de marzo acollerá unha reunión da Comisión de Toponimia do Bierzo, para logo realizar a presentación dun libro sobre a figura de Sarmiento como naturalista,.  Logo será Cacabelos o propio 9 de marzo, día do natalicio de Sarmiento, onde se celebrará o Dia do Galego do Bierzo cos centros de Secundaria e Primaria que imparten o Programa de Promoción desta lingua na comarca  e ademais se colocará unha placa na figal da Casa de Rosalía de Castro (árbore que se plantara o ano pasado) como sinal de irmanamento co berciano e coetáneo Antonio Fernández Morales, poeta do galego do Bierzo que tamén se homenaxea anualmente no transcurso destas Xornadas coa convocatoria do Premio Morales.  


AS XORNADAS MARTÍN SARMIENTO EN VILAFRANCA.  (Sábado 7 de marzo)
 
Reunión da Comisión da Toponimia do Bierzo no Salón de plenos do Concello, que traballará específicamente sobre a Toponimia de Carucedo.



Presentación do libro  
MARTIN SARMIENTO, O PRIMEIRO NATURALISTA
de Rafael López Loureiro

Encontro co autor que presentará o colectivo ecoloxista A Morteira. Coñeceremos de primeira mao o abraio que supuxo para o autor descubrir o labor do frade sabio, traballador infatigable e unha rara avis promotor dos estudos e traballos sobre a natureza que cambiaron a nosa mirada sobre este apartado esencial do noso patrimonio. Unha análise necesaria ante a ofensiva dos incendios que asolaron as terras bercianas e galegas o pasado período estival. Ten muito sentido reflexionar sobre a nosa relación coa natureza e seguindo a Sarmiento, atopar respostas que camiñen dentro do maior dos respectos cara aos ciclos naturais e a ecoloxía. O acto terá lugar no Teatro “Enrique Gil” ás 19,00 horas e esperamos poder seguir avanzando así no camiño acorde coa filosofía e as arelas do Padre Sarmiento, cuxo natalicio festexamos deste xeito na súa vila de orixe.  

                                    ___________________________________________


9 de MARZO:  DÍA DO GALEGO DO BIERZO (CACABELOS)

A XORNADA ESCOLAR COA CONVOCATORIA DOS PREMIOS MORALES 


O luns 9  de marzo en Cacabelos celebraremos o Día do Galego nos Centros Docentes do Bierzo. Nesta edición o alumnado do Programa de Promoción do Galego nos centros escolares bercianos concluirá un traballo inaugurado coa VIª edición dos Premios Morales que xiraba ao redor dos versos sobre A flora e a fauna dos montes bercianos ( a partir duns versos do poema Vilafranca e a vendima). 

OS NOMES DA NOSA NATURALEZA: Partindo de textos de Sarmiento e de Morales autor ligado a esta vila berciana de Cacabelos,  onde viviu e está soterrado, é o cantor por excelencia do galego do Bierzo, será un dos centros de interese destes intercambios didácticos e lúdicos das Xornadas Martín Sarmiento para alumnos/as vidos de distintos centros de ensino de todo o Bierzo. 
Na primeira parte do acto de xeito exclusivo para os alumnos/as de secundaria do Programa de Promoción do Galego do Bierzo actualizaremos a iniciativa do Mego das Palabras que puxemos en marcha en cursos pasados por estas datas a partir da presentación do Dicionario do Galego do Bierzo de Sara Rodríguez e das novas secciois da web: OGALEGONOBIERZO.ORG. tanto a autora como distintos membros de colectivos como O Fiandón berciano e Alfonso Fernández Pacios, especialista en paxaros do Bierzo poremos en común o léxico da flora e da fauna berciana.




 As Xornadas terán un acto cun forte carácter simbólico como é o de unir dalgún xeito as figuras do século XIX que publicaron en galego no Bierzo e en Galicia. Falamos de Antonio Fernández Morales, o autor dos Ensayos poéticos en dialecto berciano (1861) e de Rosalía de Castro autora dos Cantares gallegos (1863) coa instalación da placa na figal da Casa de Rosalía no día do nacemento de Martín Sarmiento será un acto emotivo de irmandade. 

A segunda parte terá lugar a partir das 11,30 co alumnado de Primaria do Programa de Promoción do Galego de distintos centros do Bierzo. Tras da intervención das autoridades que subvencionan e apoian o evento farase a nova convocatoria da VIIª edición dos Premio Morales do 2027.

OBRADOIRO: OS SONS DO NOSO BOSQUE dirixido polo cantautor ecopacifista do Bierzo José Ángel Rodríguez.

José Ángel realizará un achegamento á natureza a través dos sons dos nosos bosques no que incluirá canciois especialmente seleccionadas para a ocasión traballando co léxico en galego da natureza berciana. Aparecerán osos, xabaríns, aves cantoras diurnas como a rula, o cochorro ou o cuquelo e noturnas como a curuxa e a avelaiona, barburetas e abellas, pequenos insectos esenciais para o futuro do noso entorno.  




AS ARELAS DE SARMIENTO: MESA DE TRABALLO

A Comisión Cultural “Martín Sarmiento” de Vilafranca como é habitual rematan estas xornadas realizando unha mesa de traballo xunto cos centros docentes do Programa do Galego na Bierzo, a Real Academia Galega, as autoridades educativas autonómicas, entes culturais como O Fiandón Berciano e o Instituto de Estudios Bercianos, alcaldes do Bierzo e o seu Consello Comarcal de cara a analizar a situación actual do Galego do Bierzo e programar outras iniciativas coa fin de seguir abrindo novos espazos para esta lingua natural da comarca. 


PROGRAMA DE ACTOS

Sábado 7 de marzo 2026.  VILAFRANCA DO BIERZO  

Reunión da Comisión da Toponimia do Bierzo no Salón de plenos do Concello, que traballará específicamente sobre a Toponimia de Carucedo.

Ás 19,00 horas, Teatro “Enrique Gil” de Vilafranca 

Presentación do Libro: 
MARTÍN SARMIENTO, O PRIMEIRO NATURALISTA de Rafael López Loureiro

                          _________________________________________

Luns 9 de marzo, a partir das 9, 30   CACABELOS

1.ª SESIÓN MATINAL SECUNDARIA  no Cine Faba de Cacabelos.

OS NOMES DA NATUREZA BERCIANA. O léxico da nosa fauna e flora
  
9,30   APERTURA DO INTERCAMBIO DE SECUNDARIA: O MEGO DAS PALABRAS
Iniciativa do Mego das Palabras e da Páx. WEB O Galego do Bierzo, dirixida por Sara Rodriguez autora do Dicionario do Galego do Bierzo  na ue participa o Fiandón Berciano e Alfonso Fernández Pacios especialista en paxaros do Bierzo. 

Asistirán os alumnos/as do Programa de Galego de SECUNDARIA dos centros:  
IES Padre Sarmiento (Vilafranca)
IES Bergidum Flavium (Cacabelos) 
IES Europa (Ponferrada)
IES Virgen de la Encina. (Ponferrada)
Alumnos/a de Galego da EOI de Ponferrada.


  2.ª SESIÓN MATINAL CO ALUMNADO DE PRIMARIA:  

11,30  ENTREGA DE PREMIOS DA VIª EDICIÓN DOS PREMIOS FERNÁNDEZ MORALES
 Intervirán as entidades e autoridades organizadoras desta IV Edición que ademais de facer entrega dos premios  presentarán as novas secciois da WEB: OGALEGONOBIERZO.ORG e anunciarán unha nova convocatoria edición dos Premios Morales.


 

11,45: OBRADOIRO: OS SONS DO NOSO BOSQUE

 PARA O ALUMNADO DO PROGRAMA DE PROMOCIÓN DO GALEGO NO BIERZO 
Obradoiro impartido por José Ángel Rodríguez, cantautor da natureza do Bierzo.
subvencionada pola Secretaría Xeral de Política Lingüística da Consellaría de Cultura e Turismo da Xunta de Galicia. 

Asisten alumnos/as dos centros de PRIMARIA de:

CEIP San Lorenzo de Brindis de Vilafranca, 
CEIP da Quinta Angustia de Cacabelos,
CEIP Valentín García Yebra de Ponferrada,
CEIP Compostilla de Ponferrada,
CEIP Jesús Maestro de Ponferrada,
CEIP San Ildefonso  de Camponaraia, 
CEIP Virgen del Carmen de Ponferrada,
CEIP Toral de Meraio, 
CEIP M.L.Ucieda de Toural dos Vados,
CRA Carucedo,
CRA Cubillos do Sil,
CRA Ximena Muñiz de Corullón, 
CRA Ponte de Domingo Flórez.


ÁS 12,00 COLOCACIÓN DA PLACA NA FIGUEIRA DA CASA DE ROSALÍA
Inauguración dunha placa na figal da Casa de Rosalía de Castro de Padrón (árbore que se plantara o ano pasado) como sinal de irmanamento co berciano e coetáneo Antonio Fernández Morales, poeta do galego do Bierzo que tamén se homenaxea anualmente no transcurso destas Xornadas coa convocatoria do Premio Morales. asistiran as autoridades e entidades que organizan e apoian este evento.


MESAS DE TRABALLO 2026:  AS ARELAS DE SARMIENTO

Día 7 de marzo en VILAFRANCA (Salón de plenos do Concello)
- Comisión para a Recuperación da Toponimia do Bierzo. A Comisión Cultural Martín Sarmiento de Vilafranca coordina unha iniciativa aberta á participación de colectivos e da cidadanía para a recuperación da toponimia local e a súa xeolocalización centrada en Carucedo. 

Día 9 de marzo en  CACABELOS (Salón municipal do Concello de Cacabelos)
1º CONVOCATORIA DA VIIª EDICIÓN DOS PREMIOS MORALES PARA A PROMOCIÓN DA LINGUA GALEGA NO BIERZO E SANABRIA, coa colaboración das autoridades e entes que tamén contribúen á posta en marcha das presentes Xornadas.

2º PROPOSTAS DA COMISIÓN CULTURAL MARTÍN SARMIENTO. Trátase dun encontro de docentes, autoridades educativas, Real Academia Galega, administraciois e asociaciois culturais bercianas para realizar un seguimento das actividades levadas a cabo e concretar novos compromisos coa lingua galega no Bierzo, entre as entidades organizadoras e colaboradoras destas Xornadas Martín Sarmiento, Junta Castilla y León, Xunta de Galicia, Real Academia Galega, o Consello Comarcal do Bierzo e concellos colaboradores e outras entidades culturais do Bierzo.



xoves, 8 de maio de 2025

SARMIENTO como pioneiro na recolleita da nosa tradición oral

Acto do Día das Letras 2025 no que cantaron As Tanxugueiras
 

En Galicia as mulleres non son soamente poetas senón músicas naturais. En Castela e Portugal e outras provincias os homes son os que compoñen as coplas e inventan os tons e aires e así se ve que neste xénero das coplas populares falan os homes coas mulleres. No meu país é ao contrario, na maior parte falan as mulleres cos homes e é porque elas son as que compoñen as coplas e elas mesmas inventan os tons e os aires que han de cantar. 

                                    Martín Sarmiento en  Memorias para la historia de la poesía y poetas españoles


Antón Santamarina no Plenario extrordinario
con motivo do Día das Letras Galegas 2025

Sarmiento ocupa unha posición destacable ao ser o primeiro en recoller a tradición oral galega e polo tanto ao abrir unha vía de traballo e instaurar un modelo de achegamento e de identidade que hoxe segue sendo referencial como indicou Antón Santamarina na súa charla sobre a cultura da oralidade



domingo, 20 de abril de 2025

A FALA DE VALDEORRAS E DO BIERZO

 


Celebrouse en Valdeorras unha inciativa para a creación dun Dicionario do galego da comarcar na que o Bierzo estivo presente na persoa de Sara Rodríguez, autora do Dicionario do Galego do Bierzo. Trátase dunha iniciativa que promove a Fundación Florencio Delgado Gurriarán e que resulta de sumo interese para a campaña de recolleita activa que no Bierzo denominamos O Mego das Palabras.  

AS MESAS DE TRABALLO DAS XORNADAS: REFORMA DO PROGRAMA DO GALEGO E RECUPERACIÓN DA TOPONIMIA

AS ARELAS DE SARMIENTO 

 Con este título das arelas de Sarmiento poñemos en marcha iniciativas e propostas no transcurso das Xornadas Martín Sarmiento. As dúas Mesas de Traballo que se realizaron, unha en Vilafrnca e a outra en Cacabelos,  xiraron arredor de dúas cuestiois: A recuperación toponímica e a reforma do Programa do Galego nos centros escolares do Bierzo.

A MESA DE TRABALLO EN CACABELOS 

Reunidos no Salón de plenos do Concello de Cacabelos as entidades organizadoras e administraciois colaboradoras da presente edición das XVII XORNADAS MARTÍN SARMIENTO tivo lugar unha MESA DE TRABALLO na que abordamos, a petición da Comisión Cultural Martín Sarmiento, dúas preocupaciois que sintetizamos, pola súa urxencia e importancia, tras unha breve exposición de motivos, en dúas solicitudes, unha referente á Toponimia  e a referida ao Programa de Promoción do Galego nos centros escolares do Bierzo que detallamos a seguir: 

1ª SOLICITUDE SOBRE A RECUPERACIÓN DA TOPONIMIA BERCIANA

A Comisión Cultural Martín Sarmiento solicita, tras as Mesas de Traballo das XVII XORNADAS MARTÍN SARMIENTO, a primeira reunida o 9 de marzo pasado en Vilafranca do Bierzo na que se constituíu a Comisión de Recuperación da Toponimia do Bierzo e na que, con carácter de urxencia,  se acordou trasladar a presente solicitude para a seguinte Mesa de Traballo, a do 10 de marzo que tivo lugar en Cacabelos, na que estaban presentes a alcaldesa de dito municipio, Irene González,  Anderson Batista, alcalde de Vilafranca e Gustavo Montero, o tenente alcalde de Corullón e o Presidente do Consello Comarcal do Bierzo Olegario Ramón, Valentín García Gómez e Lourdes Batán Aira, secretario xeral e subdirectora da Secretaria  Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, Melina Rellán Barreiro, xefa de sección do Servicio de Ordenación y Equidad Educativa, en representación da Dirección General da Junta de Castilla y León, o inspector de educación en representación da dirección provincial de educación de León, Francisco Javier López Álvarez, ademais dos  representantes das entidades colaboradoras do evento que asinan este escrito no que, entre outros asuntos, se lles presentou a iniciativa da presente solicitude que  quedamos de redactar e formalizar para remitir tanto á Secretaría Xeral de Política Lingüística, á Presidencia da Real Academia Galega como ao Presidente do Consello Comarcal coas seguintes demandas.

Dada,  por un lado, a existencia dunha aplicación como GALICIA NOMEADA iniciativa conxunta da Xunta de Galicia e a Real Academia Galega, que se presentou xa no Bierzo no Concello de Carucedo, aplicación realmente útil para unha recuperación áxil e eficaz da microtoponimia e estando en disposición de comezar un traballo de recuperación toponímica de gran calado na comarca do Bierzo, tendo presente que conta co apoio dos gobernos municipais que veñen colaborando anualmente coas Xornadas Martín Sarmiento e o respaldo do propio Presidente do Consello Consello Comarcal, a través do que pretendemos canalizar a xestión desta solicitude,  quixeramos facer posible que dita aplicación sexa factible utilizala na nosa comarca cubertos os requisitos legais pertinentes e para que isto se leve a cabo solicitamos que:

-          Que os receptores desta solicitude realicen as xestiois oportunas primeiro para identificar cal é o organismo responsable na Junta de Castilla y León da xestión e uso das ortofotos do territorio para un proxecto de xeolocalización de topónimos a través do móbil como o denominado GALICIA NOMEADA da que son responsables a Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia e a propia Real Academia Galega.

-          Que se lle comuniquen a dito organismo as vantaxes que suporía a incorporación ou clonación da iniciativa de GALICIA NOMEADA para o territorio berciano especialmente rico en toponimia, como acontece con todo o territorio noroccidental da península polas circunstancias orográficas e xeográficas que posúe e que derivou nun tipo de poboamento numeroso e pouco disperso.

-          Que se lle solicite a dito organismo competente unha reunión para explicar en detalle como e cando sería posible a posta en marcha deste proxecto de recuperación que pretendemos dadas as súas eminentes vantaxes, tendo en conta a urxencia ante a agudizada desruralización que sofren moitos concellos desta comarca. A esta reunión invitaríase, se lle parece pertinente, tanto a Xunta de Galicia como a RAG, para que se estude conxuntamente e do xeito máis áxil posible unha das seguintes opciois:

a)       Clonar a aplicación de GALICIA NOMEADA para o territorio berciano, leonés ou da comunidade na súa integridade.

b)       Incorporar á aplicación galega un apartado denominado TOPONIMIA BERCIANA coas ortofotos do territorio do Bierzo.

        Desexando obter unha resposta favorable, agardando que o compromiso adquirido na Mesa de Traballo da XVII Xornadas Martín Sarmiento chegue a bon porto e podamos, o máis axiña posible, iniciar o proxecto de recuperación da toponimia do Bierzo coa posta en marcha da citada aplicación, asinamos a presente solicitude esperanzados e cun sincero agradecemento adiantado por dar un paso tan importante na documentación e xeolocalización dos nomes de lugar, parte substancial da nosa riqueza patrimonial.



2ª SOLICITUDE DUNHA REUNIÓN EXTRAORDINARIA DA COMISIÓN DE SEGUIMENTO DO PROGRAMA DE PROMOCIÓN COAS ENTIDADES QUE VEÑEN CONVOCANDO AS XORNADAS MARTÍN SARMIENTO PARA  ABORDAR O DEBATE  DUNHA REFORMA E MELLORA DE DITO PROGRAMA QUE PERMITA FALAR DUNHA TOTAL CONSOLIDACIÓN DO MESMO.

REFORMA PARA A MELLORA E CONSOLIDACIÓN DO PROGRAMA NO SEU 25 ANIVERSARIO

A aposta das familias da comunidade educativa berciana polo Programa é, como reiteramos, o máis relevante e positivo da intrahistoria do mesmo polo que, neste aspecto, podemos falar dun éxito. Pero non é ouro todo o que reloce, xa citamos unha cantidade de eivas e obstáculos presentes e persistentes que esperan ser tratados con determinación política, solucionados sen causar ningún trauma especial no eido educativo do Bierzo, porque é a inmensa maioría da Comunidade quen está apostando certamente polo mantemento e ampliación do mesmo.

Non podemos actuar reiteradamente como se non se visen esa chea de situaciois mellorables todas,  que, lonxe de consolidar o programa e facilitar o aumento da matrícula, (especialmente na Secundaria),  provocan unha baixa de matriculas posibles en lugar dun incremento notable, ademais do desprestixio público e, o máis grave, a enquistamento de condiciois inxustificables no horario extraoficial que afecta ás familias e alumnado que apostou desde o principio polo programa, falamos de novo do alumnado da Secundaria e Bacharelato, ou o feito de que non sexan todos os centros adscritos atendidos para poder proseguir co programa nos IES correspondentes, xa que o seu sería que todos os IES bercianos o ofertasen, como xa dixemos.

As limitaciois e precariedades citadas que se estenden tamén aos propios docentes do Programa que seguen sen departamento propio e sen a coordinación necesaria para ser máis eficaces e unha mellora de contidos aproveitando a experiencia que estes 23 anos xa outorgan.  A perda de falantes que o galego no Bierzo tamén sofre, precisa de políticas decididas e non ancoradas nos mínimos, navegar na naturalidade coa que os bercianos/as asumen a presenza do galego no ensino. Ese é o espírito da presente solicitude, das melloras que se implementen acordes coa filosofía da Promoción e camiñar sempre cara adiante.  Cremos que o 25 aniversario pode ser un ano:

-          - No que todo o territorio oferte galego tanto en Primaria como en Secundaria.

-          -  Que os criterios para introducir nun centro o galego como optativo non impida ou disuada a ningún escolar escoller e comezar a estudar galego ou permanecer no Programa ao seu paso da Primaria para Secundaria ou o Bacharelato.

-          - Que a oferta sexa máis marcadamente lingüística en Primaria e que sexa factible estudar Lingua e Cultura Galega desde 1º da ESO para camiñar na equiparación dos dereitos lingüísticos dos españois, referímonos aos dereitos que xa existen en Galicia, comparados cos do noso territorio, onde tamén o galego é lingua propia e polo tanto son uns dereitos lingüísticos esixibles, esixencias que as autoridades educativas deben saber xestionar democraticamente acordes cunha sociedade de oportunidades e liberdade.  

-          - Que de ningunha maneira se permita dar fóra do horario lectivo esta materia, tratando ao galego por igual ao resto das materias.

-          -  Que aumente oferta establecendo un criterio de imperativo que a administración educativa aplicaría a centros que hoxe non o imparten.

-          -  Que se cre un departamento para o galego e unha listaxe de docentes capaz de impedir que a precariedade e falta de profesores sexa algo constante, algo que desprestixia ao Programa de Promoción curso si e curso tamén.

-           - No que se poña a funcionar unha coordinación para as/os docentes da Primaria que permita mellorar os contidos na liña desa iniciación á Lingua Galega que procura o Programa. 

O ARRAIANO FERRÍN E VILAFRANCA. In memoriam.

  Para Ferrín Vilafranca, en gran medida, era en esencia o Bierzo. Onte no seu velorio un ramo cumprido de caraveis vermellos vido desde a v...